Cape Fear – sześć dekad tematu, który nie chciał umrzeć. Historia motywu z „Przylądka strachu”

Niektóre tematy filmowe są nierozerwalnie związane z jednym dziełem. Wystarczy kilka pierwszych nut, by natychmiast przywołać konkretną scenę, bohatera czy towarzyszące im emocje. Czasami jednak trafiają się kompozycje, które z czasem zaczynają żyć własnym życiem. Wyrywają się z ram pojedynczego obrazu, przechodzą kolejne reinterpretacje i na stałe stają się elementem kultury popularnej. Tak właśnie stało się z ikonicznym motywem Bernarda Herrmanna do Cape Fear (Przylądek strachu).

To niezwykła historia muzyki, która od ponad sześćdziesięciu lat nieustannie powraca, by straszyć, ale i… bawić do łez. Najpierw jako ścieżka dźwiękowa do thrillera z 1962 roku, później jako fundament remake’u Martina Scorsese, następnie jako muzyczny znak rozpoznawczy jednego z bohaterów Simpsonów, a dziś – jako inspiracja dla Jeffa Russo w serialowej wersji Cape Fear przygotowanej dla Apple TV+.

1962 – Bernard Herrmann i narodziny muzycznego drapieżnika

W skrócie i w oparciu o dotychczasowe wersje, Przylądek strachu to historia bezwzględnej zemsty. Psychopatyczny przestępca po wyjściu z więzienia zaczyna terroryzować adwokata oraz jego rodzinę. I choć od premiery pierwszego filmu w 1962 roku powstawały kolejne ekranizacje tej opowieści, jedno pozostało niezmienne – genialny motyw Bernarda Herrmanna, który przez ponad sześć dekad ewoluował wraz z kolejnymi odsłonami tytułu.

Kiedy w 1962 roku na ekrany trafił Cape Fear w reżyserii J. Lee Thompsona, Bernard Herrmann miał już status jednego z najwybitniejszych kompozytorów w historii Hollywood. Za sobą miał współpracę z Orsonem Wellesem i Alfredem Hitchcockiem oraz muzykę do takich arcydzieł jak Obywatel Kane, Zawrót głowy, Północ, północny zachód czy przede wszystkim Psychoza. Trudno było znaleźć twórcę lepiej rozumiejącego psychologiczny thriller. W jego koncepcji nie chodziło o piękne melodie ani efektowne tematy – liczyło się czyste napięcie. Muzyka miała działać jak kolejny bohater filmu: niewidzialny, nieustępliwy prześladowca.

Złożony z zaledwie kilku nut główny temat zdradza wszystkie cechy charakterystyczne stylu kompozytora. Choć na pierwszy rzut oka ta prostota i konsekwencja sprawiły, że okazał się on jednym z bardziej rozpoznawalnych motywów w dorobku Herrmanna (gdzie palmę pierwszeństwa na zawsze utrzymają legendarne smyczki z Psychozy), to paradoksalnie Przylądek strachu nigdy nie był wymieniany w pierwszym szeregu jego najsłynniejszych dzieł. A jednak trudno dziś znaleźć miłośnika kina, który by tego motywu nie kojarzył.

1991 – Elmer Bernstein wie, kiedy nie poprawiać klasyki

Kiedy Martin Scorsese postanowił nakręcić remake Cape Fear z Robertem De Niro w roli Maxa Cady’ego, mógł zamówić zupełnie nową muzykę. W końcu współpracował już z wieloma znakomitymi kompozytorami, a zaangażowany do projektu Elmer Bernstein należał do największych legend w branży. Stało się jednak coś niezwykle rzadkiego. Scorsese uznał, że muzyka Herrmanna jest tak integralną częścią tej historii, iż nie ma sensu jej zastępować. Bernstein otrzymał zadanie nietypowe: nie miał stworzyć nowej partytury, lecz na nowo opracować istniejący materiał.

Trzeba przyznać, że był to gest ogromnej pokory ze strony Bernsteina – niejedno kompozytorskie ego mogłoby się w takiej sytuacji czuć urażone. On jednak nie próbował udowadniać, że potrafi napisać coś lepszego. Zamiast tego potraktował kompozycję Herrmanna jak materiał symfoniczny wymagający nowoczesnej interpretacji. Rozszerzył sekcję dętą, nadał muzyce większy, bardziej drapieżny rozmach, co zaowocowało imponującą i potężną ścieżką dźwiękową. Remake Scorsese brzmi monumentalniej niż oryginał, ale jego mroczne serce pozostało dokładnie takie samo.

1993 – „Simpsonowie”, czyli jak Max Cady stał się Sideshow Bobem

Najzabawniejsze jest jednak to, że dla ogromnej części współczesnych widzów motyw Herrmanna wcale nie kojarzy się dziś z Gregorym Peckiem czy Robertem De Niro. Kojarzy się z Sideshow Bobem (genialnie dubbingowanym przez Kelseya Grammera) – kultowym złoczyńcą z animowanego serialu The Simpsons (w starych polskich tłumaczeniach znanym jako Pomocnik Bob).

Twórcy Simpsonów od początku słynęli z miłości do kina, a odcinek Cape Feare z 1993 roku pozostaje jednym z najbardziej błyskotliwych filmowych hołdów w historii telewizji. To właściwie nie tyle luźna parodia (wymierzona głównie w wersję Martina Scorsese), ile pełnoprawna adaptacja opowieści, przepuszczona przez filtr absurdalnego humoru. Ilość błyskotliwych dowcipów słownych oraz sytuacyjnych jest tu zdumiewająca – gagi następują po sobie bez sekundy wytchnienia.

Sideshow Bob przejmuje tu rolę Maxa Cady’ego. Śledzi rodzinę Simpsonów, a jego jedynym celem jest zgładzenie Barta, przez którego trafił za kratki. Podczas jego groteskowych i nieudolnych prób dokonania zbrodni towarzyszy mu… doskonale znana muzyka z wyrazistym tematem Herrmanna, która natychmiast buduje nastrój grozy, ale i… śmieszy.

W przypadku tego genialnie zabawnego odcinka Simpsonów wydarzyło się coś fascynującego. Kompozytor serialu, Alf Clausen, nie tylko luźno nawiązał do Herrmanna – on praktycznie zbudował cały klimat wokół ścieżki dźwiękowej z Przylądka strachu, czerpiąc garściami zwłaszcza z aranżacji Elmera Bernsteina. Clausen powtórzył manewr, który Bernstein zastosował wcześniej przy filmie Czy leci z nami pilot? (Airplane!): zilustrował absolutną parodię śmiertelnie poważną, dramatyczną muzyką symfoniczną, co spotęgowało komizm i absurd prezentowanych scen.

W ten sposób motyw Bernarda Herrmanna przestał należeć wyłącznie do świata dreszczowców i stał się oficjalnym podpisem dźwiękowym Sideshow Boba. Nie był to przy tym jednorazowy żart – temat powracał lojalnie w każdym kolejnym odcinku z udziałem tego bohatera. I powraca tak po dziś dzień. To rzadki przypadek, gdy kompozycja napisana dla konkretnego humanoidalnego potwora zostaje niemal oficjalnie „zaadoptowana” przez postać z kreskówki.

2026 – Jeff Russo wraca do źródeł

Minęły kolejne dekady, a Hollywood ponownie wróciło do historii Maxa Cady’ego – tym razem w formie serialu przygotowanego dla platformy Apple TV+, gdzie w rolę psychopatycznego złoczyńcy wcielił się Javier Bardem. Zadanie skomponowania ilustracji powierzono niezwykle doświadczonemu w świecie telewizji Jeffowi Russo.

Amerykański kompozytor był gościem tegorocznego, 19. Festiwalu Muzyki Filmowej w Krakowie. Podczas jednego panelu, jeszcze przed premierą serialu, uchylił rąbka tajemnicy na temat kulis produkcji. Wyjawił między innymi, że początkowo planował stworzyć na wskroś współczesną, ścieżkę dźwiękową, odciętą od dotychczasowych wzorców. Tymczasem producenci wykonawczy – Steven Spielberg i Martin Scorsese – mieli wobec niego bardzo konkretne wymagania: muzyka ma być klasyczna, a motyw Bernarda Herrmanna musi powrócić. Ostatecznie Russo stworzył potężny, tradycyjnie zaaranżowany, orkiestrowy score, w którym na nowo zinterpretowany temat sprzed lat udowodnił, że po ponad pół wieku nie stracił nic ze swojej pierwotnej siły.

Wiecznie żywy temat, który przeżył niejeden film

Większość motywów filmowych, choć brzmi to brutalnie, umiera naturalnie razem z produkcjami, dla których powstały. Niektóre cieszą się popularnością przez kilka lat, inne – choć to rzadkość – powracają przy okazji remake’ów (choć współcześni kompozytorzy zazwyczaj wolą pisać nowe tematy, by nie stać w cieniu oryginału). Temat Bernarda Herrmanna dokonał czegoś o wiele większego. Przetrwał trzy pełnoprawne ekranizacje tej samej historii, został twórczo rozwinięty przez Elmera Bernsteina, zyskał drugie, komediowe życie w popkulturze za sprawą Simpsonów, a dziś na nowo definiuje brzmienie nowoczesnego serialu w tradycyjnej kompozycji Jeffa Russo.

Niewiele tematów w historii muzyki filmowej może pochwalić się podobnym, wielopokoleniowym życiorysem. To motyw, który – zupełnie jak sam Max Cady – zawsze znajduje drogę powrotną. Na koniec pozostaje więc pytanie do Was, widzów i słuchaczy: czy słysząc te charakterystyczne cztery nuty, czujecie ciarki na plecach i myślicie o bezwzględnym De Niro? Czy też na Waszych twarzach pojawia się uśmiech na wspomnienie Sideshow Boba potykającego się o ogrodowe grabie?